งานวิจัย : โครงการ การศึกษาสำรวจสภาวะต้นทุนศักยภาพและทิศทางการพัฒนาจังหวัดพะเยา
นักวิจัย : ดร.สุขทัย พงศ์พัฒนศิริ
วันเริ่มต้นโครงการ : 01/07/2010
วันสิ้นสุดโครงการ : 31/12/2010
จังหวัด : พะเยา
เอกสารประกอบ :

หลักการและเหตุผล

จังหวัดพะเยา  มีพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบ ลักษณะภูมิอากาศเนื่องจากมีป่าไม้และภูเขาล้อมรอบจึงทำให้อากาศหนาวมากในฤดูหนาวและอากาศไม่ร้อนจัดในฤดูร้อน มีเทือกเขาสำคัญ คือ เทือกเขาผีปันน้ำ มีแม่น้ำสำคัญไหลผ่าน 3 สาย คือ แม่น้ำอิง แม่น้ำยม และแม่น้ำลาว   ลักษณะภูมิประเทศของจังหวัดพะเยา มีสภาพพื้นที่ส่วนใหญ่ของจังหวัดพะเยา เป็นที่ราบสูงและภูเขา มีระดับความสูงตั้งแต่300-1,500 เมตร จากระดับน้ำทะเล มีเทือกเขาอยู่ทางทิศตะวันตก ตะวันออกเฉียงเหนือ ตะวันออกเฉียงใต้และตอนกลางของพื้นที่จังหวัด มีเนื้อที่ประมาณ 6,335.06 ตารางกิโลเมตร หรือ 3,959,412ไร่ มีพื้นที่ขนาดใหญ่ เป็นลำดับที่ 15 ของภาคเหนือ และมีพื้นที่ป่าไม้ (จากภาพถ่ายดาวเทียม ปี พ.ศ.2542) ประมาณ 1,503,174 ไร่ หรือร้อยละ 37.96 ของพื้นที่จังหวัด สภาพเป็นป่าดงดิบและป่าไม้เบญจพรรณ ไม้ที่สำคัญ ได้แก่ ไม้สัก ไม้ประดู่ ไม้มะค่า ไม้ชิงชัน ไม้ยาง ไม้เต็ง ไม้รัง ฯลฯ จังหวัดพะเยามีพื้นอยู่ทั้งในที่ลุ่มน้ำโขงและลุ่มน้ำเจ้าพระยา ส่วนที่อยู่ในลุ่มน้ำโขง คือพื้นที่อำเภอเมืองอำเภอดอกคำใต้ อำเภอจุน อำเภอปง (บางส่วน) อำเภอเชียงคำ และอำเภอแม่ใจ ส่วนที่อยู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยา คือ อำเภอปง และอำเภอเชียงม่วน ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำยม เทือกเขาที่สำคัญ ได้แก่ดอยภูลังกา ดอยสันปันน้ำ ดอยแม่สุก ดอยขุนแม่แฝก ดอยขุนแม่ต๋ำ ดอยขุนแม่ต๋อม ซึ่งลักษณะสภาพภูมิประเทศสามารถแบ่งได้เป็น 3 ลักษณะ ได้แก่
1) ที่ราบลุ่มฝั่งตะวันตก ลักษณะพื้นที่ตั้งอยู่บริเวณสองฝั่งของลำน้ำอิง และรอบกว๊านพะเยา มีระดับความสูงประมาณ 400 เมตร จากระดับน้ำทะเลปานกลาง ครอบคลุม 4 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมืองพะเยา อำเภอแม่ใจ อำเภอดอกคำใต้ และอำเภอจุน ซึ่งบริเวณที่ราบลุ่มด้านฝั่งตะวันตกนี้ ถือว่าเป็นพื้นที่ที่สำคัญที่สุดของจังหวัด เนื่องจากเป็นที่ตั้งของอำเภอเมืองพะเยา และกว๊านพะเยา ซึ่งเป็นศูนย์รวมทางเศรษฐกิจ การท่องเที่ยว และหน่วยงานราชการของจังหวัด
2) ที่ราบลุ่มฝั่งตะวันออก ลักษณะพื้นที่ดังกล่าวจะตั้งอยู่บริเวณสองฝั่งของลำน้ำยม และลำน้ำแม่ลาว มีระดับความสูง 300-400 เมตร จากระดับน้ำทะเลปานกลาง ครอบคลุม 3 อำเภอ ได้แก่ อำเภอปงอำเภอเชียงม่วน และอำเภอเชียงคำ บริเวณพื้นที่ราบลุ่มฝั่งตะวันออกนี้ ใช้เป็นพื้นที่เกษตรกรรมของเกษตรกรเป็นส่วนใหญ่
3) ที่ราบสูงและภูเขา   ที่ราบสูงและภูเขามีระดับความสูงประมาณ 300-1,500 เมตร จากระดับน้ำทะเลปานกลาง ครอบคลุมพื้นที่ทุกอำเภอในจังหวัดพะเยา โดยเป็นที่ราบสูง และภูเขา 4,685 ตารางกิโลเมตร ซึ่งเป็นลักษณะภูมิประเทศที่มีพื้นที่มากที่สุดในจังหวัดพะเยา
ขอบเขตการปกครอง   จังหวัดพะเยา แบ่งเขตการปกครองออกเป็น 7 อำเภอ และ 2 กิ่งอำเภอ มี 68 ตำบลและ 802 หมู่บ้าน รายละเอียดดังตารางและขอบเขตของอำเภอและตำบลแสดงในรูป
ตารางที่ 1 แสดงขอบเขตการปกครองของพื้นที่จังหวัดพะเยา
พื้นที่อำเภอ จำนวนตำบล
จำนวนหมู่บ้าน
จำนวนเทศบาลเมือง
จำนวนเทศบาลตำบล
 จำนวน อบต.
1.เมืองพะเยา  13  171  1  –  13
2.แม่ใจ  6  66  –  1  6
3.ดอกคำใต้  12  125  –  2  9
4.จุน  7  86  –  1  6
5.ปง  7  88  –  2  7
6.เชียงคำ  10  133  –  2  9
7.กิ่งอำเภอภูซาง  3  34  –  1  2
8.กิ่งอำเภอภุกามยาว  5  59  –  1  4
9.  3  40  –  1  3
รวม
 66  802  1  11  59

หมายเหตุ : 1. ตำบลในเขตเทศบาลเมืองพะเยา จำนวน 2 ตำบล
2. ตำบลนอกเขตเทศบาลเมืองพะเยา จำนวน 66 ตำบล

    “ พะเยาเป็นเมืองน่าอยู่ ประชาชนมีรายได้พอเพียงกับรายจ่ายที่จำเป็นมีโอกาสพัฒนาตนเองให้อยู่ดีสุข”เป็นยุทธศาสตร์จังหวัดพะเยา โดยมีเป้าประสงค์ของจังหวัด (Goals) ดังนี้

– ประชาชนมีคุณภาพชีวิตและความเป็นอยู่ที่ดี
– หมู่บ้าน/ชุมชนในจังหวัดพะเยาน่าอยู่
– หมู่บ้าน/ชุมชนคิดเป็นทำเป็นสามารถแก้ไขปัญหาของตนเองได้อย่างเป็นกระบวนการ
– จังหวัดพะเยาเป็นพันธมิตรที่สามารถสร้างศักยภาพเครือข่ายของกลุ่มจังหวัดและGMS
และมีประเด็นยุทธศาสตร์การพัฒนาจังหวัด (Strategic Issues) คือ
– ยุทธศาสตร์ด้านเมืองน่าอยู่และการพัฒนาที่ยั่งยืน
– ยุทธศาสตร์ด้านการแก้ไขปัญหาความยากจนและกระจายรายได้
– ยุทธศาสตร์ด้านการพัฒนาทุนทางสังคม
– ยุทธศาสตร์ด้านการเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน
– ยุทธศาสตร์ด้านการบริหารกิจกรรมบ้านเมืองที่ดี

จากการจัดประชุมเชิงปฏิบัติการให้กับบุคลากรและเจ้าหน้าที่ในระดับท้องถิ่นจากทั้ง 9 อำเภอของจังหวัดพะเยา เพื่อวิเคราะห์สรุปผลการสำรวจปัญหาความต้องการของประชาชนในแต่ละท้องถิ่นก่อนที่จะนำเข้าสู่กระบวนการจัดทำแผนพัฒนาจังหวัด ในปีงบประมาณ 2555 โดยมีนายพงษ์ศักดิ์ วังเสมอ รองผู้ว่าราชการจังหวัดพะเยา เป็นประธานการประชุม ทำให้ได้ทราบถึงปัญหาและความต้องการของประชาชนแต่ละพื้นที่จากระดับอำเภอสู่ภาพรวมของจังหวัดอย่างแท้จริงจากการลงพื้นที่สำรวจ เพื่อที่จะได้นำไปเข้าสู่กระบวนการพิจารณาจัดทำแผนยุทธศาสตร์ของจังหวัดและดำเนินการให้ความช่วยเหลือ  เพื่อจะทำให้เกิดการแก้ไขปัญหาได้ตรงจุด ตรงพื้นที่ และตรงกับความต้องการของประชาชน ทำให้งบประมาณที่นำไปช่วยเหลือเกิดประสิทธิภาพ ทั้งนี้ ปัญหาและความต้องการของประชาชนในจังหวัดพะเยาส่วนใหญ่ ยังเป็นในเรื่องของเศรษฐกิจเกี่ยวกับด้านการเกษตร เช่น การผลิตสินค้าให้ได้คุณภาพ การจำหน่ายผลผลิตทางการเกษตร ตลอดจนปัญหาเรื่องการกดราคา รองลงมาคือปัญหาทางด้านสังคม การบริหารจัดการ และปัญหาสิ่งแวดล้อม
จากการวิเคราะห์องค์ความรู้จากเอกสารวิชาการและงานวิจัยทั้งหมด 79 เรื่อง สามารถนำมาจำแนกได้ 6 ด้าน สรุปได้ดังนี้
– ด้านนิเวศวิทยาและสิ่งแวดล้อม        จำนวน 35 เรื่อง
– ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น-ประวัติศาสตร์   จำนวน 11 เรื่อง
– ด้านสังคม                             จำนวน 25 เรื่อง
– ด้านเศรษฐกิจ                         จำนวน   2 เรื่อง
– ด้านศิลปวัฒนธรรม                    จำนวน   2 เรื่อง
– ด้านการท่องเที่ยว                     จำนวน   4 เรื่อง

ตลอดจนมหาวิทยาลัย มีผลงานทางด้านวิชาการที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาและ ด้านเทคโนโลยี ต่อการพัฒนาชุมชน ดังเช่น การเกษตร สิ่งแวดล้อม สุขภาพ สังคมและการท่องเที่ยว ทั้งนี้เป็นผลงานที่วิจัยที่ผ่านมายังไม่ได้มุ่งเน้นทิศทางที่เป็นรูปธรรมในการพัฒนาจังหวัดพะเยาได้อย่างครอบคลุม  สำหรับโครงการนี้ เป็นการศึกษาสำรวจสภาวะต้นทุนศักยภาพและทิศทางการพัฒนาจังหวัดพะเยา เพื่อศึกษาผลกระทบของการดำเนินกิจกรรมของชุมชนภายในจังหวัดพะเยา  รวมถึงศึกษาการพัฒนาการท่องเที่ยวของจังหวัดพะเยาเปรียบ เสมือนการสร้างคุณภาพชีวิตของประชาชนในจังหวัดพะเยา ซึ่งก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งทางเศรษฐกิจ คือ สร้างงานและรายได้จากการท่องเที่ยว ทั้งที่ได้รับประโยชน์โดยตรงและอ้อม  และประโยชน์ที่จะเกิดขึ้นทางสังคม  คือ การส่งเสริมให้คนในชุมชนรักถิ่นฐานบ้านเกิด รู้จักการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรที่มีอยู่อย่างคุ้มค่า เกิดจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากร  ทั้งหมดนี้นำไปสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนในระดับชุมชน  เน้นหลักการพึ่งตนเอง ช่วยตนเองเพื่อสร้างเศรษฐกิจชุมชนเข้มแข็ง   ตลอดจนการนำข้อมูลต้นทุนศักยภาพในมิติต่าง ๆ เช่นสร้างศักยภาพเครือข่ายของกลุ่มจังหวัดและGMS   รวมทั้งการประมวลงานวิจัย การประชุมเพื่อนำเสนอผลงานต่อภาคีพัฒนาในพื้นที่และวางกรอบทิศทางการวิจัยร่วมกัน เพื่อเป็นส่วนหนึ่งในการผลักดันจังหวัดพะเยาให้สำเร็จตามเป้าหมายยุทธศาสตร์ พะเยาเป็นเมืองน่าอยู่ เพื่อสร้างสรรค์ทิศทางการพัฒนาจังหวัดพะเยาอย่างมีทิศทางและเป็นรูปธรรม ตลอดจนสรุปประเด็นหัวข้อการวิจัยเพื่อแก้ปัญหาในพื้นที่ตามความเร่งด่วนของปัญหาเพื่อจัดการแก้ไขตามระดับของปัญหาจังหวัดพะเยา
วัตถุประสงค์
  1. เพื่อสำรวจข้อมูลทุติยภูมิและองค์ความรู้จากวรรณกรรม/การวิจัย (literature review) เกี่ยวกับปัญหาและศักยภาพในการพัฒนาจังหวัดพะเยา  ชุมชน/ประเด็นที่เกี่ยวข้อง
  2. เพื่อสำรวจเบื้องต้นถึงสถานการณ์ (situational review) ปัญหาและศักยภาพในการพัฒนาจังหวัดพะเยา
  3. เพื่อพัฒนากรอบโจทย์วิจัยเพื่อการพัฒนาจังหวัดพะเยา และชุมชน/ประเด็นที่เกี่ยวข้องร่วมกับภาคีพัฒนากลุ่มต่างๆ