งานวิจัย : โครงการนำร่องระยะสั้นสำหรับพื้นที่สีเขียวในอำเภอปาย : การพัฒนาระบบการผลิตทางการเกษตรยั่งยืนของอำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภายใต้ความร่วมมือระหว่างภาครัฐ วิชาการ และกลุ่มเครือข่ายเกษตรกร
นักวิจัย : ผศ.ดร.สาวิตร มีจุ้ย
วันเริ่มต้นโครงการ : 01/07/2007
วันสิ้นสุดโครงการ : 31/12/2007
จังหวัด : แม่ฮ่องสอน
เอกสารประกอบ :

ความเป็นมาของโครงการ

สภาพพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ของอำเภอเมืองปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอนเป็นเทือกเขาสูงล้อมรอบอำเภอ ตำแหน่งที่ตั้งหมู่บ้านต่างๆ ในแต่ละตำบลส่วนใหญ่ จะรวมกันอยู่หนาแน่นบริเวณที่ราบเชิงเขาและที่ราบลุ่ม ซึ่งแบ่งเป็น 7 ตำบลและ 1 เทศบาลเมืองปาย (ภาพที่ 1) พื้นที่ทำกินช่วงในฤดูแล้งของอำเภอปายเกือบทั้งหมดมีรายได้จากการปลูกกระเทียม (ภาพที่ 2) รองลงไปได้แก่ ถั่วเหลือง และข้าวโพด ตามลำดับ อย่างไรก็ตาม มีพื้นที่ทำกินที่ไม่ได้ปลูกพืชในช่วงฤดูแล้งของแต่ละตำบลค่อนข้างมาก (ตารางที่ 1) อาจเกิดจากขาดแคลนแหล่งน้ำ หรือมีแหล่งน้ำ แต่เกษตรกรไม่รู้ว่าควรปลูกพืชใดที่เสริมรายได้

ในปัจจุบันพื้นที่ทำการเกษตรของอำเภอปายลดลงอย่างมาก เนื่องเพราะถูกเปลี่ยนเป็นรีสอร์ทและเกสต์เฮาท์ และเกิดการเคลื่อนย้ายแรงงานไปอยู่ภาคบริการการท่องเที่ยวอย่างมาก สภาพวิถีความเป็นอยู่ต้องพึ่งพาปัจจัยพื้นฐานจากภายนอกมากขึ้น ราคาสินค้าอุปโภคบริโภคแพงขึ้น ประชากรเมืองปายเริ่มประสบปัญหาการล่มสลายทางวัฒนธรรมและสังคมที่เกิดจากการท่องเที่ยวที่เติบโตอย่างรวดเร็ว ไม่เป็นระบบและไร้ทิศทาง เช่น เกิดปัญหาเยาวชนติดยาเสพติดและขายบริการทางเพศ สิ่งเหล่านี้ส่งผลกระทบต่อความอยู่รอดของชุมชนเกษตรที่มีรายได้น้อยที่อยู่รอบนอกอำเภอปายโดยตรง ดังนั้นการพัฒนาระบบการผลิตทางเกษตรเพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารให้กับหมู่บ้านรอบนอกอำเภอปาย ผลิตอาหารเลี้ยงประชากรในเมืองปาย และมีรายได้จากการเพิ่มมูลค่าผลผลิตหรือขายผลิตภัณฑ์งานฝีมือในธุรกิจท่องเที่ยว จะเป็นกลยุทธ์หนึ่งที่จะรักษาพื้นที่การเกษตรของอำเภอปายได้ และสร้างความมั่นคงยั่งยืนให้กับหมู่บ้านรอบนอกเมืองปายได้อีกทางหนึ่ง

จากผลวิจัยภายใต้โครงการฐานข้อมูลเชิงพื้นที่เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจการแก้ไขปัญหาความยากจนเชิงบูรณาการของราษฎร จังหวัดแม่ฮ่องสอนมีข้อมูลสนับสนุนว่า หมู่บ้านแม่ปิง โป่งน้ำร้อนและห้วยแก้ว ของตำบลห้วยฮี้ อำเภอปายนั้น เกษตรกรมีพื้นที่ทำกินอยู่ในเขตคุณภาพลุ่มน้ำระดับ 4-5 ซึ่งจัดเป็นป่าที่หมดสภาพแล้วและทำกินทางการเกษตรได้ แต่พบว่ามีปริมาณผลผลิตข้าวไม่พอกินตลอดปี ต้องซื้อข้าวมาบริโภคเพิ่มเติม มีหนี้สินมากกว่า 20,000 บาทต่อครัวเรือนเพื่อใช้จ่ายภายในบ้าน อาจกล่าวได้ว่า ชุมชนในหมู่บ้านดังกล่าวมีปัญหาไม่มีแรงจูงใจในการผลิตทางเกษตร และไม่เชื่อมั่นในการดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยอาชีพเกษตร ดังนั้นจะมีโอกาสสูงที่พื้นที่ทำการเกษตรจะเปลี่ยนมือไปสู่กลุ่มนายทุนที่ทำธุรกิจเกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยว ส่งผลทำให้นำสินค้าเกษตรจากเมืองเชียงใหม่หรือแม่ฮ่องสอนเพิ่มขึ้น ราคาสินค้าจะแพงขึ้น

จากการประชุมระดมความคิดเห็นเกี่ยวกับปัญหาการเกษตรอำเภอปาย กับผู้นำกลุ่มเกษตรกรและสำนักงานเกษตรอำเภอปาย เมื่อวันที่ 2 และ 26 เมษายน 2550 ที่ผ่านมาได้ข้อมูลสนับสนุนเช่นกันว่า เกษตรกรเริ่มขายพื้นที่นา และไม่มีพื้นที่เลี้ยงวัวควาย ส่วนใหญ่ไม่เชื่อมั่นว่าจะอยู่รอดได้ด้วยอาชีพเกษตร และไม่สนใจรวมกลุ่มเพื่อสร้างความเข้มแข็งการผลิต แม้ว่าโรงพยาบาลและโรงเรียนในอำเภอปาย ต้องการซื้อผลผลิตการเกษตรที่ปลอดสารพิษเพื่อใช้เป็นอาหาร แต่กลุ่มเกษตรกรไม่สามารถผลิตให้ได้อย่างต่อเนื่องตลอดที้งปี นอกจากนี้ผู้นำกลุ่มได้ให้ข้อคิดว่า การพัฒนาหมู่บ้านให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรอย่างยั่งยืน ก็น่าจะเป็นแนวทางอีกทางหนึ่งที่จะช่วยรักษาพื้นที่ทำการเกษตรและลดการบุกรุกของนายทุนอีกด้วย

ตารางที่ 1 แสดงพื้นที่ทำการเกษตร (ไร่) ที่แบ่งตามชนิดของพืชผลในแต่ละตำบลของอำเภอเมืองปาย

พื้นที่เกษตร

ตำบลทุ่งยาว

ตำบลโป่งสา ตำบลเมืองแปง ตำบลแม่นาเติง ตำบลแม่ฮี้ ตำบลเวียงเหนือ ตำบลเวียงใต้
กระเทียม

11005.53

148.86

2555.24

1699.08

12693.59

3292.93

1834.29

ข้าวโพด

52.73

18.50

13.70

24.91

18.72

90.76

6.91

ถั่วเหลือง

320.90

67.57

371.86

21.22

89.71

154.47

3.15

พื้นที่ทำกินที่ไม่ปลูกพืช

19548.50

7715.33

7727.55

7414.40

3875.74

2919.97

9178.32

ไม้ผล

8261.83

1014.34

1140.10

30410.89

6687.57

4991.93

5194.39

รวม

39189.49

8964.61

11808.44

39570.41

23365.32

11450.05

16217.06

(ที่มา : ระบบฐานข้อมูลเพื่อสนับสนุนการตัดสินใจของจังหวัดแม่ฮ่องสอน, 2549)

โครงการวิจัยนำร่องระยะสั้นนี้ จะทำการสำรวจเชิงพื้นที่และสอบถามข้อมูลระบบการผลิตทางการเกษตร เพื่อใช้เป็นข้อมูลพื้นฐาน ในการสร้างความยั่งยืนของวิถีดำรงชีวิตของชุมชนรอบอำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นข้อมูลที่สามารถใช้เพื่อช่วยในการพัฒนาพื้นที่รอบอำเภอปายให้เป็นแหล่งผลิตอาหารเกษตร ผลิตภัณฑ์เกษตรเพื่อเพิ่มมูลค่าการผลิต และผลิตภัณฑ์พื้นบ้านเพื่อสร้างรายได้ในธุรกิจท่องเที่ยว รวมทั้งเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศเกษตร ซึ่งคาดหวังว่าจะช่วยรักษาพื้นที่ทำการเกษตร และสังคมชุมชนเกษตรรอบเมืองปายให้อยู่รอดได้ท่ามกลางกระแสธุรกิจการท่องเที่ยวที่ยากจะควบคุมและไร้ทิศทางของอำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน

วัตถุประสงค์

ภาพรวมของโครงการวิจัยนำร่องระยะสั้นนี้ เป็นการเลือกสำรวจหมู่บ้านที่มีความเข้มแข็งของชุมชนและมีศักยภาพการผลิตการเกษตร เพื่อจะใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานในการพัฒนาระบบการเกษตรของหมู่บ้านนั้น ๆ ให้เป็นแหล่งผลิตอาหารเกษตรของอำเภอปาย เป็นแหล่งทำและจำหน่ายผลิตภัณฑ์พื้นบ้าน และผลิตภัณฑ์เกษตรที่สำคัญในธุรกิจการท่องเที่ยว ที่จะเป็นการสร้างรายได้ให้กับชุมชน รวมทั้งศักยภาพการพัฒนาให้เป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวเชิงนิเวศเกษตร โดยลักษณะการดำเนินงานจะพัฒนาความร่วมมือและประสานงานระหว่างหน่วยราชการ เครือข่ายกลุ่มเกษตรกร ภาคธุรกิจที่อยู่ในพื้นที่ ให้มีส่วนร่วมในการสำรวจข้อมูลและกำหนดแผนงานการพัฒนาระบบการผลิตทางการเกษตรในทุกกิจกรรมเพื่อสร้างระบบที่ยั่งยืนได้ ในโครงการนำร่องระยะสั้นนี้มีวัตถุประสงค์ ดังนี้

  1. สำรวจและรวบรวมข้อมูลเชิงพื้นที่เกี่ยวกับศักยภาพและข้อจำกัดการผลิต ของระบบการผลิตทางเกษตรและการเพิ่มมูลค่าผลผลิต รวมทั้งผลิตภัณฑ์พื้นบ้านที่มีศักยภาพพัฒนาสู่ธุรกิจการท่องเที่ยว ในหมู่บ้านรอบนอกอำเภอปายที่มีศักยภาพการเป็นต้นแบบการผลิต และ(หรือ)มีศักยภาพเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศเกษตร
  2. สำรวจและศึกษาความพร้อมของชุมชนที่ต้องการใช้เทคโนโลยีเพื่อเพิ่มมูลค่าผลผลิตเกษตรที่สำคัญ ได้แก่ ข้าวสาลี กระเทียม ผ้าทอ และผักพื้นบ้าน
  3. พัฒนารูปแบบการประสานงานและความร่วมมือระหว่างภาคราชการ กลุ่มเครือข่ายเกษตรกร ภาคธุรกิจ และภาควิชาการ เพื่อพัฒนาระบบการจัดการผลิตการเกษตรที่ยั่งยืน ของชุมชนรอบนอก อำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน
  4. สร้างโครงการวิจัยเต็มรูปแบบเพื่อพัฒนาระบบการผลิตทางเกษตรอย่างยั่งยืน สำหรับอ.ปาย จ.แม่ฮ่องสอน