งานวิจัย : โครงการการพัฒนาระบบการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวเพื่อพึ่งพาตนเองที่ยั่งยืนของจังหวัดน่าน
นักวิจัย : ผศ.ดร.สาวิตร มีจุ้ย
วันเริ่มต้นโครงการ : 01/09/2008
วันสิ้นสุดโครงการ : 31/08/2010
จังหวัด : น่าน
เอกสารประกอบ :

ความเป็นมาของโครงการ

นโยบายสนับสนุนพันธุ์ข้าวจากภาครัฐ ที่ผ่านศูนย์ขยายพันธุ์พืชนั้น สามารถสนองต่อความต้องการของเกษตรกรผู้ปลูกข้าวในจังหวัดน่านได้เพียง 6-7% เท่านั้น เนื่องจากเกษตรกรเลือกพันธุ์ข้าวตามความชอบและเหมาะสมกับตน ในขณะที่ศูนย์ขยายพันธุ์มีนโยบายผลิตเฉพาะพันธุ์ทางราชการที่ไม่ตรงความต้องการของเกษตรกร ด้วยเหตุนี้เกษตรกรส่วนใหญ่จึงได้ซื้อขาย แลกเปลี่ยน และให้ยืมซึ่งกันและกันเอง แต่พันธุ์ที่ต้องการดังกล่าวมีพันธุ์อื่นปลอมปนมาก แม้ว่าในอดีตนั้นวิธีการรักษาและคัดพันธุ์ข้าวให้บริสุทธิ์ได้สอดแทรกอยู่ในพิธีกรรมข้าว อาทิ พิธีกรรมบูชาแม่โพสพและทำขวัญข้าว ที่มีการเลือกเก็บเกี่ยวรวงที่ตรงลักษณะในกอข้าวที่เจริญดี และแยกเก็บทำเป็นเมล็ดพันธุ์ไว้ต่างหาก แต่ปัจจุบันภูมิปัญญาที่ผ่านพิธีกรรมเหล่านี้ได้เลือนหายไป จึงทำให้ชาวนารุ่นหลัง ไม่สามารถพึ่งตนเองได้ในเรื่องรักษาพันธุ์ข้าวให้บริสุทธิ์

ปัจจุบันกลุ่มชาวนาในจังหวัดน่าน ได้ตื่นตัวและหาความรู้วิชาการข้าวเพื่อพึ่งพาตนเองมากขึ้น โดยได้รับความช่วยเหลือจากมูลนิธิฮักเมืองน่าน และศูนย์วิจัยข้าวแพร่ จนเกิดกลุ่มชาวนาก้าวหน้าที่สามารถผสมพันธุ์ข้าวขึ้นเอง และนิยมปลูกกันอย่างแพร่หลาย ได้แก่ พันธุ์หวัน 1 และหวัน 2 ซึ่งขณะนี้มีความต้องการเมล็ดพันธุ์ดังกล่าวประมาณ 7-8 ตันต่อปี ทั้งภายในจังหวัดน่าน และจังหวัดใกล้เคียง แต่ติดขัดที่ภาครัฐมีระเบียบการรับรองพันธุ์พืช ที่ไม่เปิดช่องให้รับรองพันธุ์พืชที่เกิดจากผลงานของเกษตรกรหรือองค์กรภายนอก ทำให้ศูนย์ขยายพันธุ์พืชไม่สามารถขยายพันธุ์ข้าวดังกล่าวได้ ในขณะเดียวกันกลุ่มชาวนาก้าวหน้า ก็ไม่สามารถขยายพันธุ์ได้ในปริมาณมาก เนื่องเพราะมีข้อจำกัดพื้นที่ แรงงานและเงินทุน ซึ่งกลุ่มชาวนานี้ทำได้เพียงรักษาพันธุ์ข้าวปรับปรุงของตนให้บริสุทธิ์ ในระดับพันธุ์คัด (breeder seeds) และพันธุ์หลัก (foundation seeds) เท่านั้น นอกจากนี้ยังต้องการความช่วยเหลือทางวิชาการในด้านการปรับปรุงพันธุ์และคัดพันธุ์หลักในสายพันธุ์ข้าวลูกผสมชั่วต่างๆที่กำลังดำเนินการอยู่อีกด้วย

ด้วยเหตุนี้ ทางเครือข่ายภาคีในพื้นที่ซึ่งประกอบด้วย กลุ่มชาวนา มูลนิธิฮักเมืองน่าน สำนักงานเกษตรจังหวัดและอำเภอในพื้นที่เป้าหมาย รวมทั้งนักวิชาการจากส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง ได้ร่วมกันแก้ไขปัญหาและมีแผนดำเนินงานร่วมกันพัฒนากระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวที่ชาวนาต้องการ ให้สามารถช่วยเหลือตัวเองได้ในทุกขั้นตอนการผลิต โดยนักวิชาการจะเป็นพี่เลี้ยงให้คำปรึกษา สำหรับมูลนิธิฮักเมืองน่าน ซึ่งได้คลุกคลีในพื้นที่เป็นเวลานาน และได้รับความไว้ใจ จะช่วยประสานงานและแก้ไขปัญหาร่วมกับเครือข่ายในพื้นที่ ส่วนสำนักงานเกษตรจังหวัดและอำเภอในพื้นที่ จะให้ความร่วมมือขยายผลสู่พื้นที่อื่นๆ รวมทั้งองค์การบริหารส่วนตำบลในพื้นที่และระดับจังหวัด ยังสนับสนุนงบประมาณการขยายพื้นที่การผลิตพันธุ์ข้าวอีกด้วย

จากการประชุมกับมูลนิธิฮักเมืองน่าน บ้านโจ้โก้ อ.เมืองจัง จ.น่าน เมื่อวันที่ 14-15 กรกฎาคม 2551 ได้สรุปภาพรวมของผลงานการปรับปรุงพันธุ์ข้าวของกลุ่มชาวนาก้าวหน้า ที่ได้รับความช่วยเหลือจากส่วนราชการและมูลนิธิฯ (รูปภาพที่ 1) อย่างไรก็ตามยังพบปัญหาในขั้นตอนของกระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวของชาวนา ที่ถือว่ายังกระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวของชุมชนยังไม่มั่นคงและขยายผลได้และต้องการความช่วยเหลือในการแก้ไขอย่างเป็นระบบ (ตารางที่ 1-2)

RDG51O0008

รูปภาพที่ 1 แสดงผลงานของกลุ่มชาวนาก้าวหน้าภายใต้การสนับสนุนจากเครือข่ายภาคี จังหวัดน่าน

ตารางที่ 1 สรุปปัญหา สาเหตุและแนวทางแก้ไขกระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวของกลุ่มชาวนา (โดยเฉพาะพันธุ์ที่ปรับปรุงขึ้นเองและพันธุ์ท้องถิ่น)

 ปัญหาที่พบ สาเหตุ แนวทางที่คาดว่าจะสามารถแก้ไข
ลักษณะประจำพันธุ์ที่มีอยู่ไม่สามารถใช้คัดเลือกพันธุ์พ่อแม่ และคัดพันธุ์ข้าวให้บริสุทธิ์ ตั้งแต่พันธุ์คัดจนถึงพันธุ์ขยาย (โดยเฉพาะพันธุ์ที่ชาวนาปรับปรุงเอง) 1.ไม่ได้บันทึกลักษณะประจำพันธุ์ตามหลักวิชาการเพื่อการปรับปรุงและคัดเลือกพันธุ์ 1. วิเคราะห์วิธีปฏิบัติของชาวนาโดยวิธี SWOT เพื่อใช้ตรวจปรับเป็นองค์ความรู้ที่ผสมผสานระหว่างความรู้ประสบการณ์เดิม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และหลักเกณฑ์ทางวิชาการ

2. พัฒนาองค์ความรู้ที่ได้เป็นบทเรียนหรือหลักสูตรการถ่ายทอดระหว่างชาวนาด้วยกัน เพื่อสร้างความยั่งยืนและพึ่งตนเองได้ โดยกำหนดขอบเขตความรู้ตั้งแต่การรวบรวมพันธุ์ การผสมและคัดเลือกพันธุ์ลูกผสม การใช้ลักษณะประจำพันธุ์เพื่อคัดเลือกพันธุ์ให้บริสุทธิ์

3. เพิ่มเติมความรู้การตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์ให้กับชาวนา เพื่อการพัฒนาเป็นศูนย์การผลิตข้าวของชุมชนได้อย่างสมบูรณ์และเป็นระบบ

4. พัฒนากลไกความร่วมมือกันของเครือข่ายภาคีในพื้นที่ โดยเฉพาะระหว่างกลุ่มชาวนา เพื่อให้เกิดเป็นศูนย์การผลิตพันธุ์ข้าวของชุมชนที่พึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน

5.พัฒนากระบวนความคิดเชิงวิจัยให้ชาวนา โดยมีนักวิชาการเป็นพี่เลี้ยง เพื่อให้เกิดการยอมรับองค์ความรู้ที่สร้างมาร่วมกัน และแก้ไขปัญหาการผลิตของตนได้อย่างยั่งยืน

6.จัดประชุมกลุ่มผู้เกี่ยวข้องในโครงการ เพื่อสรุปต้นแบบองค์ความรู้กระบวนการผลิตพันธุ์ตามเงื่อนไขของสังคม และพัฒนากลุ่มชาวนาที่เข้มแข็งให้เป็นศูนย์การผลิตพันธุ์ของชุมชนเพื่อเป็นต้นแบบ

การคัดเลือกลูกผสมชั่วที่ 3-7 ต้องเก็บสายพันธุ์จำนวนมาก ทำให้สิ้นเปลืองเงิน เวลา และพื้นที่มากเกินไป ไม่เข้าใจองค์ความรู้เชิงวิชาการด้านสรีระการเจริญเติบโตและการสร้างผลผลิต เพื่อการคัดเลือกลักษณะที่แม่นยำ
พันธุ์ข้าวพื้นเมืองน่านกำลังสูญหาย โดยเฉพาะพันธุ์ข้าวไร่ อีกทั้งพันธุ์ข้าวไร่ที่ใช้ให้ผลผลิตไม่พอกินในครอบครัว ไม่มีการรวบรวมพันธุ์ข้าวไร่เพื่อใช้ประโยชน์ในการเพิ่มผลผลิตและใช้เป็นพันธุ์พ่อแม่
ความรู้กระบวนการปรับปรุงและผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวทางวิชาการไม่สอดคล้องกับวิถีการปฏิบัติของชาวนา ไม่มีสืบค้นเงื่อนไขการตัดสินใจคัดเลือกพันธุ์ข้าวของชาวบ้านเพื่อลดความเสี่ยงต่อผลผลิตข้าว
เปอร์เซ็นต์ความงอกและพันธุ์ปน ของพันธุ์ข้าวท้องถิ่นยังไม่ได้มาตรฐาน (บางพื้นที่) ไม่ทราบวิธีการตรวจสอบคุณภาพเมล็ดพันธุ์ทางวิชาการ และไม่มีขั้นตอนนี้อยู่ในกระบวนการผลิตพันธุ์ของชุมชนในทางปฏิบัติ
องค์ความรู้กระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวที่ชาวนาปรับปรุงขึ้น ไม่สามารถถ่ายทอดไปสู่พื้นที่อื่นในจังหวัดน่าน ไม่มีพัฒนาต้นแบบองค์ความรู้กระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวที่สอดคล้องกับเงื่อนไขทางกายภาพและสังคมของชาวนาในพื้นที่อื่นๆ
กระบวนการผลิตพันธุ์ของกลุ่มชาวนาก้าวหน้ายังพึ่งตนเองได้ไม่ยั่งยืน มีความเสี่ยงจากปัญหาใหม่ที่เกิดขึ้น เกษตรกรขาดประสบการณ์ทางวิชาการที่ถูกต้อง เพื่อค้นหาสาเหตุและแนวทางแก้ไขปัญหาในกรณีประสบกับปัญหาใหม่ พัฒนากระบวนความคิดเชิงวิจัยให้ชาวนา โดยมีนักวิชาการเป็นพี่เลี้ยง เพื่อให้เกิดการยอมรับองค์ความรู้ที่สร้างมาร่วมกัน และแก้ไขปัญหาการผลิตของตนได้อย่างยั่งยืน

ตารางที่ 2 แสดงปัญหา สาเหตุและแนวทางแก้ไขปัญหาเชิงระบบเพื่อการจัดการผลิตเมล็ดพันธุ์ของชาวนาพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน

 ปัญหาที่พบ สาเหตุ แนวทางที่คาดว่าจะสามารถแก้ไข
เครือข่ายภาคีในพื้นที่ไม่มั่นใจการขยายผลไปสู่พื้นที่อื่นๆ ที่มีเงื่อนไขและสถานการณ์แตกต่างกัน ไม่มีต้นแบบองค์ความรู้กระบวนการผลิตพันธุ์ที่พึ่งพาตนเองที่หลากหลายตามเงื่อนไขของสังคมน่าน จัดประชุมกลุ่มผู้เกี่ยวข้องในโครงการ เพื่อสรุปต้นแบบองค์ความรู้กระบวนการผลิตพันธุ์ตามเงื่อนไขของสังคม และพัฒนากลุ่มชาวนาที่เข้มแข็งให้เป็นศูนย์การผลิตพันธุ์ของชุมชนเพื่อเป็นต้นแบบ
ชุมชนชาวนาในพื้นที่อื่นๆ ต้องการเรียนรู้กระบวนการผลิตเมล็ดพันธุ์ท้องถิ่น และสร้างความมั่นใจในการใช้พันธุ์ข้าวที่ชาวนาปรับปรุงขึ้น ไม่มีการรวบรวมกระบวนการผลิตพันธุ์ที่ชาวนาปรับปรุงขึ้นอย่างเป็นระบบ 1.สร้างระบบฐานข้อมูลการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของชุมชนจังหวัดน่าน เพื่อใช้เป็นฐานการเรียนรู้เรื่องข้าวของเยาวชนและเกษตรกรที่เพิ่งเริ่มเข้ากลุ่ม ใช้เป็นแหล่งรวบรวมข้อมูลลักษณะประจำพันธุ์เพื่อการปรับปรุงพันธุ์ เสริมสร้างความเข้มแข็งของกลุ่มชาวนา  และเป็นเครื่องมือเพื่อสร้างความเข้มแข็งของสังคมการเรียนรู้ข้าวของชุมชนให้ยั่งยืน

2.ใช้ระบบฐานข้อมูลดังกล่าว เป็นแรงเสริมนโยบายการพัฒนาการผลิตข้าวของชุมชน ที่ดำเนินการโดยหน่วยราชการในพื้นที่และมูลนิธิฮักเมืองน่าน

3.ใช้ระบบฐานข้อมูลดังกล่าว เป็นแรงขับเคลื่อนให้เกิดความภาคภูมิใจ ศรัทธาและเชื่อมั่นในอาชีพทำนาของชุมชนแบบพึ่งพาตนเอง ของจังหวัดน่าน

การสูญหายของภูมิปัญญาท้องถิ่นความรู้เรื่องข้าว ทั้งพันธุ์ข้าวท้องถิ่น ประเพณีวัฒนธรรม เครื่องมือเครื่องใช้ การผลิตและแนวทางแก้ไขปัญหา ผู้รู้มีอายุมาก ไม่มีการถ่ายทอดเป็นหลักฐาน และเยาวชนไม่ได้สืบสานการทำนา
จำนวนชาวนาผู้ผลิตข้าวลดลง ส่วนใหญ่มีอายุมากกว่า 40 ปี ส่วนลูกหลานไม่ให้ความสำคัญกับการปลูกข้าวเพื่อพึ่งพาตนเอง มองไม่เห็นอนาคตของอาชีพทำนา คนรุ่นใหม่เสื่อมศรัทธาและไม่มั่นใจว่าจะดำรงชีวิตด้วยอาชีพทำนาเพื่อหาเลี้ยงครอบครัวได้ ไม่ทราบความสามารถของกลุ่มชาวนานักปรับปรุงพันธุ์
หมู่บ้านที่ไกลพื้นที่ที่พัฒนาแล้ว ยังมีอีกมากที่มีปัญหาข้าวไม่พอกิน ทั้งข้าวไร่และพื้นที่นาลุ่ม ผลผลิตต่อพื้นที่ต่ำ ซึ่งเครือข่ายภาคีในพื้นที่ยังไม่สามารถให้บริการได้ทั่วถึง
กลุ่มโรงเรียนไม่มีระบบฐานข้อมูลเกี่ยวกับข้าวของชุมชนน่าน เพื่อให้นักเรียนได้เรียนรู้ และสร้างความภาคภูมิใจให้กับคนในท้องถิ่น ไม่มีการรวบรวมความรู้เรื่องข้าวในชุมชนท้องถิ่นต่างๆ ในจังหวัดน่าน รวมทั้งภูมิปัญญาท้องถิ่น
ความช่วยเหลือแบ่งปันทรัพยากรท้องถิ่นซึ่งกันและกันระหว่างกลุ่มชาวนาผู้ผลิตในแต่ละขั้นตอนกระบวนการผลิตพันธุ์ข้าว ยังไม่เป็นระบบและไม่มีประสิทธิภาพเต็มที่ ไม่มีข้อมูลแสดงการกระจายตัวของทรัพยากรท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องกับปัจจัยการผลิตข้าว แหล่งพันธุกรรมข้าว ความรู้การผลิต และตำแหน่งสถานที่องค์กรที่เกี่ยวของ เพื่อประกอบการตัดสินใจวางแผนนโยบายร่วมกันของเครือข่าย
กลุ่มบุคคลและหน่วยงานองค์กรในพื้นที่ที่เกี่ยวข้อง มีข้อมูลการพัฒนาการผลิตข้าวในจังหวัดน่านที่ต่างกัน บางประเด็นขัดแย้งกัน ทำให้ไม่สามารถพัฒนาไปในทิศทางเดียวกัน ไม่มีการรวบรวมพื้นฐานความรู้อย่างเป็นระบบ เพื่อไว้ใช้งาน

การสรุปทางแก้ปัญหาระบบการผลิตพันธุ์ข้าวน่าน ดังได้แสดงในตารางที่ 1-2 นั้น เป็นแนวคิดร่วมกันระหว่างโครงการวิจัยนี้กับมูลนิธิฮักเมืองน่าน ซึ่งมีประสบการณ์การพัฒนาพันธุ์ข้าวชุมชนที่ยั่งยืนมาเป็นเวลานาน เป็นประเด็นข้อแก้ไขที่ตรงตามความต้องการของชาวนา ไม่ซ้ำซ้อนกับงานพัฒนาเดิมของเครือข่าย และยังเป็นการเสริมแรงการพัฒนาเดิมให้บรรลุเป้าหมายที่ตรงทิศทางและเร็วขึ้น รวมทั้งยังสอดคล้องกับแผนนโยบายการผลิตข้าวเพื่อพึ่งพาตนเองของเครือข่ายภาคีในพื้นที่อีกด้วย ดังนั้นทางโครงการ จึงใช้ประเด็นดังกล่าวเป็นแผนงานวิจัยเชิงพื้นที่เพื่อแก้ไขปัญหาระบบการผลิตพันธุ์ข้าวน่าน ซึ่งคาดว่าจะทำให้เกิดความเข้มแข็งและยั่งยืนแบบพึ่งพาตนเองของกลุ่มชาวนาจังหวัดน่าน โดยการพัฒนารูปแบบการผลิตจากการผสมผสานความรู้ประสบการณ์ของตน ภูมิปัญญาท้องถิ่น กับข้อมูลเหตุผลทางวิชาการ นอกจากนี้รูปแบบดังกล่าวจะช่วยขับเคลื่อนกระบวนการผลิตพันธุ์ข้าวไปสู่พื้นที่อื่น และพัฒนาเป็นแหล่งผลิตเมล็ดพันธุ์ของชุมชนที่ยั่งยืนที่สอดคล้องกับนโยบายภาครัฐอีกด้วย

วัตถุประสงค์

1.จัดการองค์ความรู้ (knowledge management) การผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวที่ผสมผสานระหว่างภูมิปัญญาท้องถิ่นและความรู้ก้าวหน้าทางวิชาการแบบให้ชาวนามีส่วนร่วม โดยถอดเป็นบทเรียนเพื่อการถ่ายทอดแบบพึ่งพาตนเอง การเพิ่มประสิทธิภาพกระบวนการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวและเกิดการยอมรับของชาวนา
2.พัฒนาระบบฐานข้อมูลเชิงพื้นที่เพื่อสร้างความเข้มแข็งของสังคมฐานความรู้การผลิตข้าวชุมชน และชุมชนสามารถนำไปใช้ประโยชน์และพัฒนาข้อมูลให้เป็นปัจจุบันได้ได้อย่างต่อเนื่อง
3.ขับเคลื่อนรูปแบบการจัดการองค์ความรู้ที่ผสมผสานนั้น ไปสู่กลุ่มชาวนาเป้าหมาย เพื่อพัฒนาให้เป็นศูนย์การผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของชุมชน