งานวิจัย : โครงการ การออกแบบเบื้องต้น และการศึกษาความเป็นไปได้สำหรับพิพิธภัณฑ์มีชีวิตของเมืองแม่ฮ่องสอน
นักวิจัย : ผศ.ดร.ปุ่น เที่ยงบูรณธรรม
วันเริ่มต้นโครงการ : 15/05/2009
วันสิ้นสุดโครงการ : 14/05/2010
จังหวัด : แม่ฮ่องสอน
เอกสารประกอบ :

ที่มาและความสำคัญของปัญหา

“พิพิธภัณฑ์มีชีวิต” (Living Museum) เป็นรูปแบบพิพิธภัณฑ์ที่กำลังเป็นที่สนใจอย่างมากในทุกภาคส่วนของเมืองแม่ฮ่องสอนในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นความสนใจจากภาครัฐจากนโยบายทางจังหวัดแม่ฮ่องสอนที่ต้องการจะจัดตั้งโครงการพิพิธภัณฑ์มีชีวิตขึ้น ในขณะเดียวกันก็ยังสามารถพบเห็นความตื่นตัวของภาคประชาชนที่ต้องการจัดตั้งโครงการที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์อาคารอัตลักษณ์พื้นถิ่นที่มีคุณค่า จากตัวแทนชุมชนของป๊อกต่างๆและองค์กรอิสระในเมืองแม่ฮ่องสอน ที่มีความห่วงใยต่อชุมชนเมืองแม่ฮ่องสอนที่เห็นว่าในเขตพื้นที่อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน ควรจะมีพื้นที่ในการบอกเล่าประวัติศาสตร์ที่ยังดำเนินไปของพวกเขา

สถานการณ์การพัฒนาของเมืองแม่ฮ่องสอนกำลังอยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อ พื้นที่บริเวณตัวเมืองกำลังขยายตัวโดยมีแนวโน้มในการขยายอย่างไร้ระบบดังเช่นการเติบโตของเมืองส่วนใหญ่ในประเทศไทย ซึ่งการขยายตัวอย่างไร้ระบบนี้หากปราศจากการจัดการที่ดีแล้วจะก่อให้เกิดปัญหาทางคุณภาพของสภาพแวดล้อมในเมืองนั้นๆเช่น ปัญหาชุมชนแออัด, ความเสื่อมโทรมของสภาพแวดล้อม และความไม่ปลอดภัยเป็นต้น การเข้าไปแทรกแซงเพื่อทำการจัดการการขยายตัวอย่างไร้ระบบของเมืองแม่ฮ่องสอนเป็นกลยุทธ์หนึ่งที่มีความจำเป็นต้องรีบดำเนินการอย่างเร่งด่วน

การหารูปแบบที่เหมาะสมในการขยายตัวของเมืองแม่ฮ่องสอนนั้นเป็นกลยุทธ์หนึ่งที่มีประสิทธิภาพ ในการเข้าไปทำการจัดการขยายตัวของเมืองอย่างไร้ระเบียบแม่ฮ่องสอน โดยหากพิจารณาถึงศักยภาพที่โดดเด่นของเมืองแม่ฮ่องสอนนั้น “ความเป็นเมืองวัฒนธรรม” นั้นยังคงดำรงเป็นจุดแข็ง และเป็นภาพลักษณ์ที่เด่นชัดในสายตาของทั้งชาวแม่ฮ่องสอนและนักท่องเที่ยวที่ไปเยี่ยมชมแม่ฮ่องสอน อีกทั้งการขยายตัวอย่างไร้ระบบของเมืองแม่ฮ่องสอนนั้นยังส่งผลถึงคุณค่าของอัตลักษณ์พื้นถิ่นที่ดำเนินมาอย่างยาวนานได้ถูกทำลายไป ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่มุ่งเน้นตอบสนองทางด้านธุรกิจการลงทุนโดยปราศจากการคำนึงรูปแบบที่เชื่อมโยงกับสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นซึ่งมีอยู่เดิม, การสูญหาย-ถูกลืมเลือนของวัฒนธรรมประเพณีซึ่งเคยสอดแทรกอยู่ในวิถีชีวิตประจำวันของผู้คนอย่างเป็นธรรมชาติและการขาดจิตสำนึกต่างๆของคนรุ่นใหม่เป็นต้น สถานการณ์การสูญเสียอัตลักษณ์พื้นถิ่นนี้ล้วนนำเมืองแม่ฮ่องสอนไปสู่ความเป็นเมืองสมัยใหม่ที่ปราศจากชีวิตและจิตวิญาณไปทุกขณะ

การจัดตั้งโครงการ “พิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน” ซึ่งเป็นพื้นที่กลไกสำคัญในการจุดชนวนให้ผู้คนในเมืองแม่ฮ่องสอนโดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มคนรุ่นใหม่ในวัยหนุ่มสาวและเด็กๆ ที่ขาดสำนึกรักบ้านเกิด (เอกสารสรุปการประชุมสัมมนาเชิงปฏิบัติการครั้งที่หนึ่ง โครงกาจัดทำแผนพัฒนาที่อยู่อาศัยและแผนป้องกันแก้ไขปัญหาชุมชนแออัด กลุ่มภาคเหนือตอนบน จังหวัดแม่ฮ่องสอน, 2552) ได้ตระหนักถึงคุณค่าของเมืองของตนเอง เกิดจิตสำนึกที่ต้องการจะสร้างเมืองแม่ฮ่องสอนให้เป็นเมืองที่มีอัตลักษณ์พื้นถิ่นที่ชัดเจน ซึ่งเป็นการเน้นย้ำและส่งเสริมคุณค่าแก่ความเป็นพื้นถิ่นแม่ฮ่องสอนให้เด่นชัด และเป็นจุดเริ่มต้นในการนำไปสู่พัฒนาแม่ฮ่องสอนอย่างยั่งยืนในอนาคต

โครงการพิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอนมิได้มุ่งเน้นในการ “อนุรักษ์องค์วัตถุ” ซึ่งเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ในเรื่องอัตลักษณ์พื้นถิ่นเพียงอย่างเดียว แต่ยังมุ่งเน้นไปที่การ “อนุรักษ์วิถีชีวิต” ซึ่งเป็นมิติที่เกิดจากการหลอมรวมหลายสิ่งหลายอย่างและสั่งสมมาเป็นเวลานานจนเกิดลักษณ์พื้นถิ่นขึ้น เพราะฉะนั้น รูปแบบของพิพิธภัณฑ์ที่กำลังจะเกิดขึ้นนี้จึงมิได้เป็น “พิพิธภัณฑ์ตาย” (Dead Museum) ที่ตัดขาดระหว่างผู้เข้าชมและอัตลักษณ์พื้นถิ่นด้วยความรู้ของการจัดแสดงแบบพิพิธภัณฑ์สมัยใหม่ แต่เป็น “พิพิธภัณฑ์ซึ่งมีชีวิต” (Living Museum) ที่เป็นพื้นที่คอยส่งเสริมให้วิถีชีวิตที่มีคุณค่าเชิงอัตลักษณ์ยังสามารถดำรงอยู่ได้ โดยโครงการพิพิธภัณฑ์มีชีวิตนี้ประกอบไปด้วยองค์ประกอบสองลักษณะคือ

1) องค์ประกอบหลัก (Main Elements) หมายถึง องค์ประกอบที่เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ในการแสดงให้เห็นถึงคุณค่าของอัตลักษณ์พื้นถิ่นแก่ผู้คน เช่นความงดงามของสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นดั้งเดิม, ความงดงามของศิลปวัฒนธรรมพื้นถิ่น, ความงดงามของวิถีชีวิตดั้งเดิม และความงดงามของการสืบสานองค์ความรู้พื้นถิ่น เป็นต้น ซึ่งองค์ประกอบหลักนี้มิได้เป็นพื้นที่แยกโดดเดียว แต่มีลักษณะเป็นพิพิธภัณฑ์ซึ่งเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายทั้งเมืองแม่ฮ่องสอน โดยเป็นปมกิจกรรม (Node) ที่มีขนาดใหญ่เล็กไม่เท่ากันตามบทบาทของแต่ละปมกิจกรรมและชุมชนแวดล้อม

2) องค์ประกอบรอง (Sub – Elements) เป็นโครงสร้างพื้นฐาน (Infrastructure) ในการส่งเสริมให้องค์ประกอบหลักสามารถดำเนินการได้ เช่นพื้นที่สัญจรในเมืองที่เชื่อมโยงระหว่างพิพิธภัณฑ์ต่างๆ เป็นต้น ซึ่งองค์ประกอบรองนี้มิได้ทำหน้าที่ในการเป็นส่วนรองรับการใช้งานในการเป็นพื้นที่เชื่อมต่อระหว่างพิพิธภัณฑ์เท่านั้น แต่ยังเป็นพื้นที่ในการประชาสัมพันธ์ข้อมูลข่าวสารต่างๆ รวมไปถึงการสร้างบรรยากาศอันน่าประทับใจในการท่องในเมืองได้อีกด้วย

โครงการพิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน มีบทบาทสำคัญสามประการได้แก่ 1) เป็นพื้นที่เครือข่ายในการสื่อความหมายเรื่องคุณค่าของอัตลักษณ์พื้นถิ่นเพื่อการสร้างจิตสำนึกหวงแหนอัตลักษณ์พื้นถิ่นแก่ผู้คนในเมืองแม่ฮ่องสอน และ 2) เป็นพื้นที่เครือข่ายในการเก็บรักษาองค์วัตถุทางวัฒนธรรมที่สำคัญของแต่ชุมชน และสร้างการเชื่อมโยงพื้นที่ในการเก็บรักษาองค์วัตถุทางวัฒนธรรมในชุมชนต่างๆ และ 3) เป็นพื้นที่ในการสร้างความเชื่อมโยงผู้คนในระหว่างชุมชนของเมืองแม่ฮ่องสอนให้เกิดเป็นเครือข่ายของกลุ่มผู้มีจิตสำนึกรักบ้านเกิด

จากการนำเสนอข้างต้นจะเห็นได้ว่าการเกิดขึ้นของโครงการพิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอนนั้นมีความสำคัญอย่างยิ่งในการแก้ไขสถานการณ์ปัญหาเมืองแม่ฮ่องสอนที่กำลังอยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของการเปลี่ยนแปลง โครงการศึกษารายละเอียดในการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน นั้นจะเป็นจุดเริ่มต้นในการแก้ไขสถานการณ์ปัญหาที่เกิดขึ้น เพื่อให้แม่ฮ่องสอนเป็นเมืองที่มีสามารถดำรงอัตลักษณ์ความเป็นเมืองวัฒนธรรมพื้นถิ่นได้สืบไป

วัตถุประสงค์

1. เพื่อทำการศึกษารายละเอียดในการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน

2. เพื่อนำเสนอแผนการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์มีชีวิต อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน