งานวิจัย : โครงการ แนวทางในการสร้างภูมิทัศน์เมืองในอำเภอขุมยวม และการออกแบบภูมิทัศน์อุทยานหินยุคออร์โดวิเชียน (443 - 488 ล้านปี) ในอำเภอแม่สะเรียง เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวในจังหวัดแม่ฮ่องสอน
นักวิจัย : ดร.ณวิทย์ อ่องแสวงชัย
วันเริ่มต้นโครงการ : 01/10/2009
วันสิ้นสุดโครงการ : 31/05/2010
จังหวัด : แม่ฮ่องสอน
เอกสารประกอบ :

ความเป็นมาของโครงการ

จังหวัดแม่ฮ่องสอนเป็นดินแดนแห่งขุนเขา และป่าไม้ที่ยังคงความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติ อันประกอบด้วย ป่าไม้ สมุนไพร ของป่า และสัตว์ป่านานาชนิดมากที่สุดของภาคเหนือตอนบน อีกทั้งยังคงเอกลักษณ์ของความเป็นเมืองชนบทที่สงบร่มเย็น มีวัฒนธรรมประเพณีทางศาสนาที่ดีงาม แม้ว่าดินแดนแห่งนี้จะประกอบไปด้วยผู้คนหลากหลายชาติพันธุ์ก็ตาม

อำเภอขุนยวม เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดแม่ฮ่องสอน พื้นที่ตั้งอยู่ท่ามกลางขุนเขา ประชากรมีเชื้อสายทั้งชาวเขา ไทยใหญ่ จีน และพม่า นับเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัด และของภาคเหนือ สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติในบริเวณพื้นที่โดยรอบพื้นที่ของเมืองขุนยวม มีความสำคัญทางด้านการท่องเที่ยวของจังหวัดแม่ฮ่องสอนอย่างมาก มีสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่สวยงาม ได้แก่ ทุ่งดอกบัวตองดอยแม่อูคอ อุทยานแห่งชาติน้ำตกแม่สุรินทร์ และสถานที่ท่องเที่ยวทางวัฒนธรรมต่างๆ เช่น วัตต่อแพ วัดม่วยต่อ หมู่บ้านชาวไต ศูนย์วัฒนธรรมท้องถิ่นอำเภอขุนยวม เป็นต้น ซึ่งในแต่ละปีได้มีนักท่องเที่ยวได้หลั่งไหลเข้ามาเป็นจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นชาวไทยและชาวต่างประเทศ โดยเฉพาะในช่วงเดือน ตุลาคมถึงเดือนมกราคม ซึ่งเป็นช่วงฤดูหนาว เป็นช่วงที่มีความงามทางธรรมชาติที่สวยงามได้แก่ ทุ่งบัวตองจะบานในช่วงเดือนพฤศจิกายน เป็นต้น

ความเป็นอัตลักษณ์ของเมืองขุนยวม คือเป็นเมืองถนนหลักผ่านตัวเมือง ที่รายล้อมไปด้วยทิวเขาที่มีทัศนียภาพอันสวยงาม มีความหลากหลายทางวัฒนธรรมหลายเชื้อชาติที่ก่อให้เกิดรูปแบบสถาปัตยกรรม บ้านเรือนที่มีหลายรูปแบบ เช่น เรือนพักอาศัยของคนไตที่เรียกว่า “เฮินโหลง” สถาปัตยกรรมวัดต่างๆ ที่สวยงาม เช่น วัดต่อแพ วัดม่วยต่อ ที่เป็นสถาปัตยกรรมไทยใหญ่ ผลของการเติบโตทางด้านการท่องเที่ยว ทำให้เกิดการพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจ การค้าที่เติบโตอย่างรวดเร็ว ซึ่งอาจจะทำให้ทิศทางการพัฒนาของเมืองเป็นไปในรูปแบบที่ไม่สอดคล้องกับความงามของธรรมชาติและวัฒนธรรม เช่น การเกิดอาคารสมัยใหม่ สิ่งก่อสร้าง องค์ประกอบของเมืองทางด้านต่างๆ ที่มีผลกระทบต่อทัศนียภาพอันเป็นเอกลักษณ์ของเมืองขุนยวม ผลของการพัฒนาเปลี่ยนแปลงของอำเภอเป็นตัวเร่งให้เกิดรูปแบบของบ้านเรือนอาคาร สภาพภูมิทัศน์ได้เปลี่ยนไปในรูปแบบสมัยใหม่ สภาพบ้านเรือนและอาคารต่างๆ ที่เป็นเอกลักษณ์ของเมืองขุนยวมแม้ว่าจะทรุดโทรมทางกายภาพไปตามกาลเวลา จำเป็นต้องอาศัยการปรับปรุงซ่อมแซมเพื่ออนุรักษ์ บูรณะอาคารที่มีคุณค่าทางประวัติ-ศาสตร์ และควบคุมอาคารที่เกิดขึ้นใหม่ การขาดการจัดการเกี่ยวกับทรัพยากรที่มีอยู่ในสภาพแวดล้อมของพื้นที่เหล่านี้เป็นปัญหาสำคัญ เนื่องจากสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่สวยงาม และคุณค่าทางวัฒนธรรมที่มีมานานจะถูกลดคุณค่าลง และหากไม่มีการวางแผนหรือแนวทางในการสร้างภูมิทัศน์ที่เหมาะสมก็จะส่งผลให้ คุณค่า ความสวยงามของเมืองขุนยวมค่อยๆ สูญหายไป เหมือนพื้นที่เมืองที่อยู่ท่ามกลางธรรมชาติที่สวยงามหลายแห่งในประเทศไทย ที่แนวทางการพัฒนาความเจริญแบบใหม่เข้าไปครอบงำแทนที่อย่างรวดเร็ว และเพื่อให้เกิดการอนุรักษ์และพัฒนาของเมืองได้อย่างถูกต้องเหมาะสมและสอดคล้องกับความต้องการของผู้อยู่อาศัยในพื้นที่ต่อไป คณะผู้วิจัยจึงได้ศึกษาหาแนวทางการสร้างภูมิทัศน์ของเมืองขุนยวม ตั้งแต่ลักษณะทางกายภาพ ตลอดจนถึงแนวนโยบายการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ที่เกิดจากหน่วยงานบริหารท้องถิ่นและแนวคิดของคนในพื้นที่ เพื่อหาแนวทางการสร้างภูมิทัศน์เมืองอย่างเหมาะสม ตามหลักแนวคิดเกี่ยวกับภูมิทัศน์ของเมือง และการพัฒนาพื้นที่เชิงปฏิบัติเพื่อส่งเสริมให้อำเภอขุนยวมแสดงถึงลักษณะของความเป็นเมืองน่าอยู่ น่าเยี่ยมชมทั้งจากคนในพื้นที่เองและผู้ที่มาเยี่ยมเยือน

อำเภอแม่สะเรียง เป็นอีกอำเภอหนึ่งในจังหวัดแม่ฮ่องสอน มีพื้นที่ทั่วไปเป็นป่าเขาสูงสลับ ซับซ้อน คิดเป็นร้อยละ 82 ของพื้นที่ทั้งหมด ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำยวม จากลักษณะของพื้นที่นี้ส่งผลให้เขตบ้านดงสงัด ตำบลแม่สะเรียง อำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นบริเวณที่พบซากดึกดำบรรพ์ เป็นเส้นทางลำลองที่สามารถใช้เดินและใช้พาหนะบางประเภท เช่น รถจักรยานยนต์วิบาก รถยนต์ขับเคลื่อนสี่ล้อเดินทางขึ้นไปได้เท่านั้น ลักษณะของซากดึกดำบรรพ์ที่พบเป็นหินปูนที่โผล่พ้นดินรูปร่างต่าง ๆ ด้านบนของหินโผล่ทุกก้อนจะพบลักษณะผิดขรุขระเป็นหลุมตื้น ๆ ที่เกิดจากร่องรอยของน้ำฝนที่ตกชะลงมา และตามปรากฏการณ์ธรรมชาติที่สร้างสรรออกมาเพื่อให้ผู้พบเห็นได้ประทับใจ คณะผู้วิจัยจึงได้ศึกษาหาแนวทางการสร้างภูมิทัศน์ธรรมชาติของซากดึกดำบรรพ์ ตั้งแต่ลักษณะทางกายภาพ ตลอดจนถึงแนวนโยบายการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ที่เกิดจากความร่วมมือ และประสานการทำงานระหว่างหน่วยงานบริหารท้องถิ่น และแนวคิดของคนในพื้นที่ เพื่อหาแนวทางการสร้างภูมิทัศน์ของธรรมชาติที่เหมาะสม ตามหลักทฤษฎีเกี่ยวกับการจัดการสภาพภูมิทัศน์ธรรมชาติ และการพัฒนาพื้นที่เชิงปฏิบัติ เพื่อส่งเสริมให้อำเภอแม่สะเรียงแสดงถึงลักษณะของแหล่งเรียนรู้และแหล่งท่องเที่ยว น่าเยี่ยมชมทั้งจากคนในพื้นที่เองและผู้ที่มาเยี่ยมเยือนต่อไป

วัตถุประสงค์

1. เพื่อศึกษาแนวนโยบายและแผนพัฒนา ตลอดจนแนวทางปฏิบัติการตามโครงการต่างๆ ของจังหวัดแม่ฮ่องสอน องค์การบริหารส่วนจังหวัด องค์การบริหารส่วนท้องถิ่นอำเภอขุนยวม อำเภอแม่สะเรียง รวมทั้งหน่วยงานอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง ที่มีผลต่อการสร้างภูมิทัศน์เมืองและธรรมชาติของพื้นที่ทั้งสอง

2. เพื่อศึกษาทรัพยากรทางศิลปสถาปัตยกรรม แหล่งซากดึกดำบรรพ์ รวมทั้งองค์ประกอบอื่นๆในพื้นที่ ที่มีความสำคัญต่อการสร้างสภาพแวดล้อมโดยรวมของพื้นที่ที่ดี และมีศักยภาพในการนำมาสร้างภูมิทัศน์ที่สวยงาม

3. เพื่อหาแนวทางในการสร้าง และปลุกจิตสำนึกของคนในพื้นที่ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต่อพื้นที่ที่ทำวิจัยทั้งสองแห่ง อันมีผลต่อการสร้างภูมิทัศน์เมืองของอำเภอขุนยวมและภูมิทัศน์ธรรมชาติของอำเภอแม่สะเรียง โดยกระตุ้นให้เกิดการมีส่วนร่วมและอยู่บนพื้นฐานการทำงานที่สอดคล้องกับความต้องการของชุมชน

4. เพื่อจัดทำแผนในการสร้างภูมิทัศน์เมืองขุนยวม และภูมิทัศน์ธรรมชาติของอำเภอแม่สะเรียง ที่สอดคล้องกับความรู้และความเข้าใจข้างต้น และสามารถนำไปปฏิบัติให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมในการสร้างภูมิทัศน์ที่ดีต่อไป