งานวิจัย : โครงการ การพัฒนาระบบการเกษตรเชิงพื้นที่แบบมีส่วนร่วม ในพื้นที่ศูนย์บริการและพัฒนาลุ่มน้ำปาย ตามพระราชดำริจังหวัดแม่ฮ่องสอน
นักวิจัย : ผศ.ดร.สาวิตร มีจุ้ย
วันเริ่มต้นโครงการ : 01/05/2011
วันสิ้นสุดโครงการ : 30/04/2012
จังหวัด : แม่ฮ่องสอน
เอกสารประกอบ :

ความเป็นมาของโครงการ

ศูนย์บริการและพัฒนาลุ่มน้ำปาย ตามพระราชดำริ จังหวัดแม่ฮ่องสอน (ศูนย์ท่าโป่งแดง) ได้จัดตั้งขึ้นเพื่อเป็นศูนย์พัฒนาอาชีพและชีวิตของชาติพันธุ์ท้องถิ่นในจังหวัดแม่ฮ่องสอน อนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติ และเสริมสร้างความมั่นคงตามแนวชายแดนแบบประชาชนมีส่วนร่วมกับหน่วยทหาร ซึ่งมีพื้นที่หมู่บ้านหลักที่รับผิดชอบกระจายในแถบพื้นที่ซีกตะวันออกของจังหวัดแม่ฮ่องสอน ประกอบด้วย 13 หมู่บ้านหลักและ 34 หมู่บ้านตามแนวตะเข็บชายแดน (หมู่บ้านยามชายแดน) โดยศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรแม่ฮ่องสอน (ศวพ.แม่ฮ่องสอน) เป็นหน่วยประสานงานกลางกับหน่วยราชการในพื้นที่อีก 11 หน่วยงาน ที่ร่วมกันพัฒนาพื้นที่ของศูนย์ท่าโป่งแดง เพื่อยกระดับวิถีความเป็นอยู่ของกลุ่มชาติพันธุ์ท้องถิ่นบนที่สูง ให้สงบสุขตามแนวทางปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง

เป้าหมายการพัฒนาศูนย์ท่าโป่งแดงได้กำหนดให้เป็น ศูนย์การเรียนรู้การพัฒนาตามพระราชดำริของประชาชนชาวจังหวัดแม่ฮ่องสอน และเป็นพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติที่มีชีวิตด้านการพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติ น้ำ ดิน ป่า และเกษตรกรรมในพื้นที่ลุ่มน้ำจังหวัดแม่ฮ่องสอน แต่เนื่องด้วยสภาพพื้นที่มีความหลากหลายกันทั้งด้านกายภาพ สังคมและเศรษฐกิจ จึงจำเป็นต้องพัฒนาระบบฐานข้อมูลเพื่อใช้ตัดสินใจในการบริหารจัดการในแต่ละพื้นที่ดังกล่าวที่เหมาะสม ชัดเจนและถูกต้องซึ่งระบบฐานข้อมูลดังกล่าวนี้ควรจะถูกพัฒนาจากหน่วยงานที่รับผิดชอบโดยตรงต่อศูนย์ท่าโป่งแดง กล่าวคือ เจ้าหน้าที่ของศวพ.แม่ฮ่องสอน ควรใช้และพัฒนาระบบฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพและอย่างต่อเนื่อง โดยหน่วยงานราชการอื่นๆมีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายและแผนงานพัฒนานั้นด้วย

แม้ว่าปัจจุบัน ศูนย์ท่าโป่งแดง มีฐานเรียนรู้เพื่อชุมชนแม่ฮ่องสอนทั้งด้านพืช ปศุสัตว์ ประมง การอนุรักษ์และฟื้นฟูป่า เกษตรอินทรีย์ พืชสมุนไพร ทรัพยากรน้ำและป่าไม้ แต่ยังขาดฐานเรียนรู้ด้านการใช้พลังงานทางเลือกเช่นแสงแดด น้ำและลม เพื่อการดำรงชีวิตและการเกษตร ซึ่งจากผลการประชุมร่วมกับหน่วยงานที่ร่วมพัฒนาศูนย์ท่าโป่งแดง(8 มีนาคม 2554) เห็นว่าควรทำเพราะจะเกิดประโยชน์อย่างมากกับวิถีชีวิตชุมชนที่ไม่มีไฟฟ้าใช้

ส่วนประเด็นปัญหาข้าวไม่พอกินในระบบการทำเกษตรของชุมชนในพื้นที่ของศูนย์ท่าโป่งแดงนั้น ทางศวพ.แม่ฮ่องสอนเห็นว่า เป็นปัญหาสำคัญที่ต้องเร่งแก้ไขทันที เพื่อให้ชุมชนมีข้าวพอกินตลอดปี เนื่องเพราะเกี่ยวข้องกับความมั่นคงตามแนวตะเข็บชายแดน ที่อาจส่งผลกระทบต่อความรุนแรงของยาเสพติด การบุกรุกพื้นที่ป่าต้นน้ำ และการเคลื่อนอพยพของชุมชนสู่ในเมืองอีกด้วย

ดังนั้น ทางโครงการจึงได้กำหนดแผนงานวิจัยกระบวนการจัดการเชิงระบบทั้ง 3 ประเด็นหลักไปพร้อมกัน กล่าวคือมีการพัฒนาฐานข้อมูลระบบการเกษตรเชิงพื้นที่ เพื่อเป็นเครื่องมือค้นหาโจทย์ รวมทั้งแนวทางแก้ไขที่เหมาะสมที่ระบุได้ทั้งเป้าหมาย ยุทธศาสตร์และแผนการปฏิบัติงาน ในขณะเดียวกันมีการออกแบบแปลงสาธิตเพื่อการเรียนรู้การผลิตข้าวที่สูงให้พอกิน มีเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ และตามแนวทางปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง อีกทั้งพัฒนาฐานเรียนรู้การใช้พลังงานทางเลือกเพื่อการดำรงชีวิตและการเกษตรที่ศูนย์ท่าโป่งแดง ซึ่งทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะมีส่วนร่วมทำงาน/สนับสนุน/รับผิดชอบในการดำเนินงานดังกล่าว และคาดหวังว่าจะได้เครื่องมือ/ต้นแบบการพัฒนาระบบการเกษตรที่เหมาะสมและยั่งยืนของกลุ่มชาติพันธุ์ท้องถิ่นในพื้นที่หมู่บ้านต่างๆ ของศูนย์ท่าโป่งแดงต่อไป

วัตถุประสงค์

  1. พัฒนาระบบฐานข้อมูลระบบเกษตรเชิงพื้นที่ของศูนย์บริการและพัฒนาลุ่มน้ำปาย ตามพระราชดำริ จังหวัดแม่ฮ่องสอน (ศูนย์ท่าโป่งแดง) เพื่อกำหนดกระบวนการจัดการระบบการเกษตรที่เหมาะสม
  2. วิจัยกระบวนการจัดการแปลงสาธิตเพื่อการเรียนรู้ในประเด็นการอนุรักษ์พันธุ์ คัดข้าวพันธุ์ดีไว้ใช้ และเพิ่มผลผลิตข้าวให้พอกิน ตามแนวปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ในพื้นที่ของศูนย์ท่าโป่งแดง
  3. พัฒนาฐานเรียนรู้ด้านพลังงานทางเลือก และติดตั้งระบบพลังงานทางเลือกเพื่อไฟส่องสว่างในพื้นที่หมู่บ้านต้นแบบของศูนย์ท่าโป่งแดง ที่ได้จากการวิเคราะห์ฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ฯ
  4. กำหนดยุทธศาสตร์และแผนพัฒนาหมู่บ้านในพื้นที่ของศูนย์ท่าโป่งแดง จากระบบฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ที่ได้พัฒนาขึ้น