งานวิจัย : โครงการ กลยุทธ์การจัดการแบบมีส่วนร่วมเพื่อฟื้นฟูระบบนิเวศป่าตามพระราชดำริในพื้นที่ศูนย์บริการและพัฒนาลุ่มน้ำปาย ตามแนวพระราชดำริ จังหวัดแม่ฮ่องสอน
นักวิจัย : นายสุทัด ปินตาเสน
วันเริ่มต้นโครงการ : 01/06/2011
วันสิ้นสุดโครงการ : 31/01/2012
จังหวัด : แม่ฮ่องสอน
เอกสารประกอบ :

ความเป็นมาของโครงการ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริจัดตั้ง ศูนย์บริการและพัฒนาลุ่มน้ำปาย ตามพระราชดำริ จังหวัดแม่ฮ่องสอน(ศูนย์ท่าโป่งแดง) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2522 เพื่อการพัฒนา 3 ด้าน ได้แก่ การพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การพัฒนาอาชีพ และการพัฒนาคุณภาพชีวิตที่เชื่อมโยงถึงความมั่นคงชายแดนภาคเหนือทิศตะวันตกแบบประชาชนในพื้นที่มีส่วนร่วม ศูนย์ท่าโป่งแดงแห่งนี้มีพื้นที่ประมาณ 4500 ไร่ ด้านหน้าติดลำน้ำปาย ด้านหลังติดภูเขา ลำห้วยเดื่อและลำห้วยขนาดเล็กที่ไหลลงสู่ห้วยเดื่อและแม่น้ำปาย มีพื้นที่ป่าภูเขา 76 เปอร์เซ็นต์ และพื้นที่ฐานเรียนรู้ 24เปอร์เซ็นต์ มีหมู่บ้านเป้าหมายรอบศูนย์ท่าโป่งแดง 14 หมู่บ้าน หมู่บ้านพัฒนาตามแนวทางพระราชทาน ใกล้แนวชายแดนไทย-พม่า จำนวน 30 หมู่บ้าน และหมู่บ้านยามชายแดน 4 หมู่บ้าน ตลอดแนวชายแดนเริ่มตั้งแต่อำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่จนถึงอำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน

ศูนย์ท่าโป่งแดงได้กำหนดให้เป็น ศูนย์กลางการเรียนรู้การพัฒนาตามพระราชดำริด้านป่า ดิน น้ำ การเกษตร คนความมั่นคง และการจัดการด้านพลังงาน ให้กับนักเรียน นักศึกษา ประชาชน ผู้สนใจทั่วไปของจังหวัดแม่ฮ่องสอน และเป็นพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติที่มีชีวิตด้านการพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติ น้ำ ดิน ป่า และเกษตรกรรมในพื้นที่ลุ่มน้ำจังหวัดแม่ฮ่องสอน ที่สามารถเชื่อมโยง หรือ เป็นแหล่งท่องเที่ยวใหม่ให้กับนักท่องเที่ยวอีกทางหนึ่งทั้งนี้ปีงบประมาณ 2553กำหนดให้มีฐานเรียนรู้จำนวน 9 ฐาน ได้แก่ ฐานเรียนรู้ด้านป่าไม้ โดยกรมป่าไม้ ฐานเรียนรู้ด้านการจัดการไฟป่า โดยกรมอุทยานสัตว์ป่าและพันธุ์พืช ฐานเรียนรู้ด้านการจัดการน้ำ โดยกรมชลประทาน ฐานเรียนรู้ด้านการจัดการดินและปุ๋ย โดยกรมพัฒนาที่ดิน ฐานเรียนรู้ด้านข้าว โดยกรมการข้าว ฐานเรียนรู้ด้านพืช โดยกรมวิชาการเกษตร ฐานเรียนรู้ด้านประมงโดยกรมประมง ฐานเรียนรู้ด้านสัตว์ โดยกรมปศุสัตว์ และฐานเรียนรู้ด้านการจัดการฟาร์ม โดยกรมส่งเสริมการเกษตรในการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ รวมถึงการป้องกันไฟป่าในพื้นที่ศูนย์ท่าโป่งแดงตามพระราชปณิธานของ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวศูนย์ท่าโป่งแดงมีแนวคิดที่จะจัดทำฝายต้นน้ำลำธาร ให้เป็นต้นแบบการพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรกรรม จำนวน 84 ฝาย ในพื้นที่ของศูนย์ฯโดยให้ฝายต้นน้ำลำธารทำหน้าที่กักเก็บ ชะลอน้ำ และดักตะกอนดินที่ไหลมาจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ ให้มีการกักเก็บน้ำให้อยู่บนที่สูงให้มากที่สุดในช่วงฤดูฝน ณ พื้นที่ฝายต้นน้ำลำธารที่ได้สร้างไว้เป็นประโยชน์กับทรัพยากรป่าไม้บริเวณใกล้เคียงกับฝายต้นน้ำลำธาร ซึ่งจะทำให้ผืนป่าบริเวณนั้นมีความชื้นมากและอยู่นาน (ป่าเปียก) เมื่อต้นไม้ต้นใหญ่ขึ้น จะมีรากใหญ่ และโอกาสพื้นที่การกักเก็บน้ำที่รากพืชก็มีมากขึ้น ตลอดจนสร้างจิตสำนึกของความสำคัญของการเกษตรกรรมดิน น้ำ ป่า และความมั่นคงตามพื้นที่แนวชายแดน

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ยังได้พระราชทาน แนวทางการจัดการน้ำต่างลุ่มน้ำเข้ามาใช้ ในศูนย์ท่าโป่งแดงโดยเริ่มจากสร้างอ่างเก็บน้ำห้วยแม่ฮ่องสอน ผันน้ำส่วนหนึ่งมาทางท่อมาอ่างเก็บน้ำม่อนตะแลง และผันน้ำต่อจากม่อนตะแลงต่อมายังอ่างจองจาย อัสดง สายแล และอ่างใกล้รุ่งของศูนย์ท่าโป่งแดงที่ตั้งอยู่บริเวณเชิงเขา เพื่อนำน้ำมาใช้ในกิจกรรมการเกษตร และเร่งการฟื้นฟูระบบนิเวศของทรัพยากรป่าไม้บริเวณเหนืออ่างเก็บน้ำให้มีความชื้นมากยิ่งขึ้น (ป่าเปียก) ของพื้นที่ป่าไม้ของศูนย์ท่าโป่งแดง โดยใช้พลังงานทางเลือก เช่น พลังงานแสง และ/หรือพลังงานลม ทั้งนี้จะเห็นว่าการสร้างฝายต้นน้ำลำธาร ทั้งเหนือและใต้อ่างเก็บน้ำทั้ง 4 อ่าง จะช่วยสร้างน้ำต้นทุนไว้บริเวณจุดที่ป่าที่สูงสุดให้นานที่สุดในศูนย์ช่วงฤดูฝน หนาว หรือแล้ง และเป็นฐานเรียนรู้ด้านการใช้พลังงานทางเลือกเพื่อการพัฒนาทรัพยากรป่าไม้ และการเกษตรกรรมของศูนย์ท่าโป่งแดงเพื่อการศึกษาเรียนรู้

อย่างไรก็ตาม ทั้งกระบวนการออกแบบและสร้างฝายต้นน้ำลำธาร รวมทั้งใช้กระบวนการผันน้ำจากอ่างเก็บน้ำด้วยพลังงานทางเลือก ให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่จำเป็นต้องเรียนรู้สถานการณ์ทุนทรัพยากรพื้นที่ที่มีอยู่ ศักยภาพการจัดการสร้างฝายในพื้นที่ และข้อจำกัดของฝายต้นน้ำลำธาร ทำให้ต้องสร้างองค์ความรู้ เงื่อนไขและกระบวนการจัดการให้ชัดเจนในขณะเดียวกันจะทำให้แกนนำชุมชน และเจ้าหน้าที่ภาครัฐที่เกี่ยวข้อง ได้มีส่วนร่วมในทุกขั้นตอนของโครงการ ตลอดจนร่วมประเมินผลทั้งองค์ความรู้และกระบวนการจัดการ เพื่อให้เกิดการยอมรับและนำไปขยายผลสู่พื้นที่ชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพต่อไป

วัตถุประสงค์

  1. เพื่อสนองพระราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในการอนุรักษ์และพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภคพระราชดำริ จังหวัดแม่ฮ่องสอน
  2. พัฒนากระบวนการจัดการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม ในการฟื้นฟูพื้นที่ป่าเสื่อมโทรมด้วยป่าเปียก โดยใช้ฝายต้นน้ำลำธารและการผันน้ำจากอ่างเก็บน้ำในศูนย์ท่าโป่งแดง ด้วยพลังงานทางเลือก ในพื้นที่ศูนย์ท่าโป่งแดงเพื่อการเผยแพร่และขยายผลสู่พื้นที่อื่นๆ